W najdalej na północ wysuniętym zakątku naszego kraju leży długi na 34 km Półwysep Helski, zwany potocznie Helem. Jego szerokość wynosi od zaledwie 200 m (w okolicach Kuźnicy) do 5 km, wysokość wydm sięga 20 m. Proces powstawania mierzei trwa od około 10 tys. lat. Przybrzeżne prądy morskiepolwysep-helski 02 nanoszą tu materiał pochodzący z niszczenia brzegu w innych miejscach.
Półwysep jest bardzo atrakcyjnym regionem turystycznym, słynącym zwłaszcza z popularnych kąpielisk morskich, takich jak Jastarnia, polwysep-helski 01Jurata czy Chałupy. Warte uwagi jest także przetrwanie bogatej kultury kaszubskiej, wyrażającej się zarówno w praktykowaniu tradycyjnych zajęć (zwłaszcza rybołóstwa), zachowaniu zabytków kultury materialnej, jak również używaniu miejscowego języka. Cały półwysep objęty jest ochroną jako Nadmorski Park Krajobrazowy.
Rozwój gospodarczy i zaludnienie Helu zaczęły się we wczesnym średniowieczu. Wzmianka z 1198 r. odnotowała handel śledziami, odbywający się w położonej na Pomorzu krainie określonej jako Gellen. W XIII w. helskie śledzie sprzedawano w dużych ilościach w głębi lądu. Dzięki obfitości ławic śledziowych osiedla na półwyspie weszły w okres szybkiego rozwoju, a ich status prawny zbliżył je do pozycji ośrodków miejskich. Około 1250 r. osada Hel otrzymała prawa miejskie z rąk księcia Świętopełka II; akt lokacyjny potwierdzili Krzyżacy w 1378 roku. Istniał tu murowany kościół, ratusz, szpital, dwa place targowe, kilka karczm oraz przystań, służąca statkom rybackim i handlowym. To średniowieczne miasto nie przetrwało, bowiem fragment półwyspu, na którym się znajdowało, stopniowo pochłonęły wody zatoki. W XV w. lokowano Nowy Hel, ale i on nie przetrwał; jedyny zabytek z tego okresu - założony w 1417 r. gotycki kościół św. św. Piotra i Pawła, wyznaczający niegdyś centrum osady, znajduje się koło przystani, w bezpośredniej bliskości morza.
Dalszy rozwój osad na Helu został zahamowany wskutek nacisków obawiającego się ich konkurencji Gdańska. W 1466 r. Kazimierz Jagiellończyk uznał zwierzchnictwo Gdańska nad Helem, przyznając mu jurysdykcję morską wzdłuż całego półwyspu. W 1526 r. Zygmunt Stary przelał na największy port Rzeczypospolitej prawa feudalne do posiadania miasta Helu. Uprawnienia te pozwoliły Gdańskowi na bezpośrednie kierowanie losami półwyspu. W efekcie, w XVII i XVIII w. stały się marginesem regionu, pustoszonego przez wojny i wyludnianego przez zarazy. W 1872 r. jedyne miasto - Hel utraciło prawa miejskie. Niewielkie ożywienie zaczęło się dopiero pod koniec XIX w., gdy na krańcu półwyspu zbudowano port, który był także przystanią statków wycieczkowych z Gdańska i Sopotu. W 1896 r. Hel zyskał miano kąpieliska bałtyckiego.
Zupełna zmiana statusu nastąpiła po zakończeniu I wojny światowej, gdy Gdańsk i będący przez wieki w jego cieniu półwysep znalazły się w obrębie dwóch różnych państw. W nowym podziale politycznym Hel stał się obiektem zainteresowania władz II Rzeczypospolitej, poszukujących dla odrodzonego kraju „okna na świat". Duże znaczenie miały także jego walory militarne. Już w 1921 r. otwarto linię kolejową biegnącą przez cały półwysep; co ciekawe, nie zdecydowano się wówczas na budowę szosy, uznając, żepolwysep-helski 03 ruch samochodów zepsułby „urok natury" (szosa powstała dopiero w 1960 r.). Dzięki szybkiemu połączeniu z resztą Polski na Helu zaczęły się rozwijać kurorty oraz ośrodki rybołówstwa. W samym mieście Hel wybudowano do 1939 r. nowe osiedle, zwane Kolonią Rybacką, port marynarki wojennej, kościół i szkołę. Powstały nawet placówki naukowe - Morskie Laboratorium Rybackie i Obserwatorium Geofizyczne. Niedługo przed wojną zmieniono status półwyspu; w obawie przed atakiem ze strony Niemiec dekretem Prezydenta RP z 1936 r. okolice miasta Hel ogłoszono wojskowym rejonem umocnionym.
Pomyślny rozwój przerwał wybuch II wojny światowej. W kampanii 1939 r. półwysep stanowił jeden z najdłużej broniących się obszarów kraju. Liczący 3 tys. żołnierzy garnizon skapitulował dopiero 2 października, w kilka dni po kapitulacji Warszawy. Okupacja także zakończyła się wyjątkowo późno; zajmujące miasto Hel wojska niemieckie poddały się dopiero 10 V 1945 r., był to więc ostatni wyzwolony skrawek Polski. Od zakończenia II wojny światowej aż do 1996 r. dostęp do wschodniej części półwyspu i miasta Hel był ograniczony ze względów militarnych.
Wiele miejscowości półwyspu przeżywa najazd turystów w czasie wakacji, a przez resztę roku zapada w swoisty letarg, jakby w oczekiwaniu na kolejny sezon. Można wówczas rozkoszować się atmosferą zaciszności i swoistej dawności, nadawaną przez ryglowe domki rybackie (niektóre pamiętają jeszcze koniec XVIII w.), ściśle upakowane na wątłej przestrzeni, wyznaczanej przez wydmowe wały.
W domkach takich rolę reprezentacyjnego frontu skierowanego ku ulicy odgrywają wąskie ściany szczytowe, w których znajdują się centralnie ulokowane drzwi. Pomiędzy domami zachowuje się zawsze wąski korytarz przejścia, aby zapobiec przerzuceniu się ognia w wypadku pożaru. Dobrym przykładem tradycyjnej zabudowy jest ul. Wiejska w Helu; stare domki znaleźć można także przy ul. Sztormowej i Kaperskiej w Chałupach oraz ul. Helskiej w Kuźnicy. W Jastarni urządzono nawet niewielki skansen przy ul. Rybackiej, gdzie w chałupie z 1881 r. można zapoznać się z życiem miejscowych Kaszubów przed stu laty.
polwysep-helski 04Jadąc od strony „stałego lądu", jako pierwsze mijamy kąpielisko Chałupy, uwiecznione przed kilkunastu laty w piosence Zbigniewa Wodeckiego. Co ciekawe, w okresie 1635-1644 istniała tu warownia morska z portem wojennym, wybudowana przez Władysława IV na potrzeby wojny ze Szwecją; nie odegrała ona jednak przewidywanej roli i do dziś nie pozostał poniej żaden ślad. Najbardziej znanym kąpieliskiem helskim jest położona w środku półwyspu Jastarnia, która w okresie międzywojennym ze starej kaszubskiej wsi rozwinęła się w modne letnisko. Miejscowość ta pełni także funkcje uzdrowiskowe, dzięki korzystnemu klimatowi sprzyjającemu leczeniu chorób układu oddechowego i krążenia. Sąsiadująca z Jastarnią Jurata awansowała w okresie II Rzeczypospolitej do rangi kurortu dla wyższych sfer. Odpoczywali tu zarówno prezydent RP Ignacy Mościcki, jak i malarz Wojciech Kossak z córkami-literatkami Magdaleną Samozwaniec i Marią Jasnorzewską-Pawlikowską. Do dziś w Juracie zachowało się wiele przykładów luksusowej zabudowy pensjonatowej z okresu międzywojennego.
Współczesne miasto Hel, zajmujące sam kraniec półwyspu, stanowi obecnie przede wszystkim ośrodek gospodarki morskiej (porty rybacki i wojenny, przystanie pasażerska i jachtowa), ale za priorytet na przyszłość uznaje rozwój turystyki. Głównym zabytkiem jest poewangelicki kościół św. św. Piotra i Pawła, wzniesiony w XV w., a w 1895 r. uratowany przed zatopieniem przez budowę falochronu. Obecnie mieści się w nim Muzeum Rybołówstwa - oddział Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Nad brzegiem Zatoki Gdańskiej działa Stacja Morska Uniwersytetu Gdańskiego, odwołująca się do tradycji niegdysiejszego Morskiego Laboratorium Rybackiego; jej największą atrakcję stanowi otwarte dla zwiedzających fokarium. Miasto Hel to również bardzo interesujący cel dla miłośników militariów, którzy od 1999 r. korzystać mogą ze szlaku turystycznego umożliwiającego dotarcie do niektórych obiektów dawnego obszaru rejonu umocnionego. Za zgodą Komendy Portu Wojennego zwiedzać można także Port Marynarki Wojennej, przy którego nabrzeżu cumuje najstarszy zachowany polski okręt - ORP „Batory". Na statku tym, w nocy z 1 na 2 X 1939 r., 16 obrońców Helu przełamało potrójną blokadę okrętów niemieckich i uciekło na Gotlandię.