Pomorze to wielka kraina historyczna, ciągnąca się nad Bałtykiem w Polsce i Niemczech. Ogólnie rzecz ujmując, leży ona w dolnych biegach Wisły i Odry oraz na terenach pomiędzy nimi. Jej nazwa, związana z nadmorskim położeniem, powstała zapewne w Polsce śródlądowej na przełomie X i XI wieku. Stąd została przejęta przez samych autochtonów, co znalazło niebawem odbicie w tytulaturze miejscowych książąt,pomorze 01 zwących się „pomorskimi". Pomorze nie jest regionem jednolitym; pomimo licznych cech wspólnych, zarówno fizjograficznych, jak i historycznych, było przez wieki siedzibą wielu różnych społeczności o odmiennych kulturach, losach i tradycjach. 7 reguły też było podzielone. Do jednego organizmu państwowego - Prus - należało tylko w niedługim okresie 1815-1919.
Zachodnią granicę Pomorza wyznacza rzeka Reknica (Recknitz), płynąca obecnie w całości na terytorium Niemiec; wypływa ona z Pojezierza Meklemburskiego koło Giistrow, a uchodzi do Bałtyku koło Ribnitz-Damgarten na wschód od Rostocku. Według niektórych opracowań, w czasach Słowian Połabskich za zachodnią granicę Pomorza uważano rzekę Ejderę (Eider), płynącą w pomorze 02Holsztynie wzdłuż dzisiejszego Kanału Kilońskiego. Za granicę wschodnią tradycyjnie uważana jest Wisła, ale zgodnie z obecnym podziałem administracyjnym województwo pomorskie sięga nieco dalej, obejmując także powiaty malborski i sztumski. Granicę południową wyznacza umowna „linia Warty i Noteci", aczkolwiek trafniejsze chyba byłoby oparcie jej na pasie historycznych puszcz i pojezierzy, oddzielających region od Wielkopolski i Kujaw.
Pomorze to najdalej na północ wysunięta część Polski; zazwyczaj za punkt krańcowy w tym kierunku uważa się położony w obrębie Jastrzębiej Góry przylądek Rozewie (54°50'N), ale w istocie miano to należy się położonemu w pobliżu przylądka miejscu zwanemu Gwiazdą Północy (54°50'08"N).
Urozmaicony krajobraz regionu zdominowany jest przez formy polodowcowe - moreny i jeziora. Wzdłuż morza ciągnie się pas Pobrzeży Południowobałtyckich, porozcinanych dolinami rzecznymi (m.in. Dolnej Odry, Słupi, Dolnej Wisły) i pradolinami (m.in. Łeby i Redy). Wyróżnia się pobrzeża: Szczecińskie, Koszalińskie i Gdańskie. Część Pobrzeża Koszalińskiego - Wybrzeże Słowińskie oddzielone jest od morza piaszczystymi mierzejami z bardzo wysokimi wydmami (do 56 m n.p.m.). Pobrzeże Gdańskie z kolei wyróżnia się tzw. kępami, wysoczyznami, które opadają do morza stromymi, 40-50-metrowymi klifami (kępy: Pucka, Oksywska, Redłowska, Swarzewska); najwyższe jednak klify znajdują się na przeciwległym krańcu regionu - na Wybrzeżu Trzebiatowskimpomorze 03 (m.in. Trzęsacz) i wyspie Wolin (95 m - najwyższy klif w Polsce). Charakterystyczne dla Pomorza są niedługie, uchodzące wprost do morza rzeki, jak Rega, Łeba, Słupia, Parsęta, Radew, Wkra (Ucker) czy Piana (Peene). Miejscami występują też duże jeziora przybrzeżne: Łebsko (7142 ha), Gardno (2469 ha), Wicko (1059 ha), Bukowo (1747 ha), Jamno (2240 ha) i Resko Przymorskie (577 ha). Swoistym elementem krajobrazu wschodniej części jest piaszczysta Mierzeja Helska; zachód wyróżnia natomiast obecność wysp - Wolin i Uznam.
Na południe od pobrzeży leży pas Pojezierzy Południowobałtyckich z licznymi ciągami wzgórz morenowych i położonymi u ich stóp jeziorami (ich łączną liczbę ocenia się na ponad tysiąc) - są to pojezierza: Meklemburskie, Myśliborskie, Choszczeńskie, Dobiegniewskie, Ińskie, Drawskie, Bytowskie, Wałeckie, Szczecineckie, Kaszubskie oraz Starogardzkie. W głębi lądu zachowały się również duże kompleksy leśne: Puszcza Bukowa, Puszcza Goleniowska, Puszcza Wkrzańska, Puszcza Drawska i Bory Tucholskie. Najwyższy i najniższy punkt Pomorza znajdują się w jego wschodniej części - są to wzniesienie Wieżyca (329 m n.p.m.) oraz depresja na Żuławach Wiślanych (1,8 m p.p.m.). Klimat regionu charakteryzuje się przewagą cech morskich, z niewielką roczną amplitudą temperatury (poniżej 20°C). Zimy - zwłaszcza w części zachodniej - są najcieplejsze w kraju; średnia roczna temperatur mieści się w granicach ±7-7,5°C, a opadów - 550-700 mm.
W obrębie granic Polski Pomorze liczy około 4,5 mln mieszkańców; jego powierzchnia przekracza 40 tys. km'. Największymi ośrodkami są: Trójmiasto (aglomeracja Gdańska, Sopotu i Gdyni, 752 tys.), Szczecin (411 tys.), Elbląg (127 tys.), Koszalin (105 tys.), Słupsk (99 tys.) oraz Stargard Szczeciński (71 tys.). Duże znaczenie historyczne mają także Malbork, Kołobrzeg, Wolin i Kamień Pomorski. Odrębną kategorię miejsc, które warto odwiedzić, stanowią popularne nadmorskie kurorty: Krynica Morska, Sopot, Jastarnia, Jastrzębia Góra, Dębki, Rowy, Jarosławiec, Mielno, Ustronie Morskie, Rewal, Międzyzdroje i wiele innych.
Pomorze jest obecnie regionem trzech języków - polskiego, dominującego na większości terytorium; niemieckiego, używanego na Pomorzu Przednim; kaszubskiego, używanego na Pomorzu Gdańskim. Liczbę Kaszubów ocenia się na 300 tysięcy.
pomorze 04Ciągnący się długim pasem nadmorskim region obejmuje kilka jednostek historycznych. Jego podział zaczął się kształtować we wczesnym średniowieczu, gdy część wschodnia (gdańska) została inkorporowana przez Polskę, a część zachodnia - co najwyżej zhołdowana, i to nietrwale. Miało to zasadniczy wpływ na późniejszą specyfikę dziejów poszczególnych części regionu. Patrząc od wschodu, mamy najpierw Pomorze Gdańskie, a w jego ramach jednostki etnograficzne Kaszuby i Kociewie; ze względu na swoistość kulturową i krajobrazową wydaje się, że można by także mówić o jeszcze jednym wyodrębnionym terytorium - Żuławach. Dalej na zachód znajduje się ziemia lęborsko-bytowska, stanowiąca obszar przejściowy pomiędzy Pomorzem Gdańskim a Pomorzem Zachodnim. Wschodnią część Pomorza Zachodniego stanowi Pomorze Środkowe, niegdyś zwane z niemiecka Pomorzem Tylnym (Hinterpommern). Dalej znajduje się Pomorze Szczecińskie u ujścia Odry, ukształtowane w miejscu dawnego księstwa szczecińskiego, a najdalej na zachodzie Pomorze Przednie — powstałe w miejscu dawnego księstwa wołogoskiego. To ostatnie należy dziś w całości do Niemiec, a jego nazwa jest częścią miana kraju związkowego Mecklemburg-Vorpommern (Meklemburgia-Pomorze Przednie). Do regionu zaliczana jest także niemiecka wyspa Rugia (Rgen), w niektórych opracowaniach określana jako „Pomorze Rańskie". W granicach Polski Pomorze wchodzi w skład województw kujawsko-pomorskiego, pomorskiego i zachodniopomorskiego; skrawki regionu włączono w obręb województw wielkopolskiego, lubuskiego i warmińsko-mazurskiego.
W najdawniejszych czasach, z których mamy w miarę szczegółowe źródła historyczne, Pomorze było krainą słowiańską, zamieszkaną na wschód od Odry przez Pomorzan (przodków dzisiejszych Kaszubów), na zachód zaś - przez plemiona Słowian Połabskich: Ranów, Wieletów, Obodrzyców i innych. Głównymi ośrodkami były Gdańsk, Kołobrzeg, Wolin i Arkona; wkrótce dołączył do nich Szczecin. Od X w. ziemie pomorskie stały się przedmiotem ekspansji Polan z południa i Niemców z zachodu, jednakże przez długi jeszcze okres przy każdym osłabieniu władzy centralnej ujawniały dążenia do niezależności. Pierwszego podboju Pomorza dokonał zapewne już Mieszko I, który około 968 r. podporządkował sobie ziemie pomiędzy Wisłą a Odrą, dokonując także ich powierzchownej chrystianizacji. W roku 1000 założono biskupstwo kołobrzeskie.
O tym, co działo się w X i XI w. na Pomorzu, nie wiemy wiele. Zależność od Polski została szybko zrzucona, a niektóre wzmianki historyczne pozwalają przypuszczać, że na części jego terytorium zaistniało wówczas samodzielne Księstwo Pomorskie, rządzone przez hipotetyczną dynastię Świętopełkowiców. Jej założycielem miałby być ok. 1007 r. Swiętopełk, zwany także Burysławem, utożsamiany czasem zepomorze 05 Świętopełkiem, synem Mieszka I i Ody. Kolejni władcy są równie hipotetyczni, a wiadomości o nich ograniczają się z reguły do pojedynczej wzmianki źródłowej. Na tronie pomorskim zasiadać by mieli kolejno Warcisław (1020-1040), który przebywał w 1026 r. na dworze Kanuta Wielkiego w Anglii; Siemiomysł (Świętobór I, 1040-1060); Świętobór II (1060-1106) oraz Swiętopełk (1106-1121), prawdopodobny ojciec Sobiesława I gdańskiego i Warcisława I zachodniopomorskiego. W X-XII w. istniały także trzy republiki miejskie: Szczecin, Wolin i Wołogoszcz (Wolgast) oraz dwa niezależne księstwa — kamieńskie i kołobrzeskie.
Kres niezależności Pomorzan nastąpił w wyniku trzech kampanii, przeprowadzonych w latach 1116, 1119 i 1121 przez Bolesława Krzywoustego. W ich wyniku Pomorze zostało podzielone na kilka części. Pomorze Gdańskie znalazło się pod bezpośrednią kontrolą Polski (Bolesław ustanowił namiestnika Sobiesława, może syna wspomnianego Swiętopełka). Pomorze Środkowe stało się polskim lennem rządzonym przez Racibora I, podobnie jak i Pomorze Zachodnie - gdzie tron objął Warcisław I. Szczecin i Wolin pozostały republikami miejskimi, ale uznawały władzę polskiego księcia. W 1140 r. założono biskupstwo w Wolinie, podlegające arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu; około 1176 r. przeniesiono je do Kamienia.
W okresie rozbicia dzielnicowego Pomorze Zachodnie uniezależniło się od Korony pod rządami dynastii Gryfitów. W 1181 r. Bogusław I uznał się za lennika cesarza Fryderyka I, a w okresie 1185-1227 Pomorze pomorze 06Zachodnie znajdowało się pod kontrolą Danii. W tym i późniejszych okresach podzieliło się na kilkanaście księstw. Lista tych efemerycznych czasem organizmów jest dość długa, dlatego też ograniczymy się tylko do ich skrótowego wymienienia. Księstwo zachodniopomorskie ze stolicą w Szczecinie istniało w latach 1121-1202 i 1625-1653. W długiej przerwie pomiędzy tymi okresami uległo kilku podziałom, z których najistotniejszy rozdzielił je na księstwa szczecińskie (1160-1625) i wołogoskie (1295-1625). Książętom wołogoskim udało się w okresie 1464-1532 zjednoczyć pod swoim berłem całe Pomorze Zachodnie. Odrębnym organizmem było także księstwo rańskie na Rugii, stanowiące w okresie 1168-1325 terytorium wasalne królów Danii, a od 1325 r. rządzone przez książąt pomorskich jako księstwo wołogosko-rugijskie albo rugijsko-bardowskie. Odrębność Rugii utrzymała się do 1474 roku. Z innych organizmów państwowych na Pomorzu wymienić można jeszcze księstwa środkowopomorskie (sławieńskie, 1121-1316); dymińskie (Demmin w Niemczech, 1160-1264); słupskie (1368-1459); bardowskie (Barth w Niemczech; 1376-1478 i 1569-1603); stargardzkie (1377-1459) oraz darłowskie (1569-1620). Sąsiadując z ekspansywną Brandenburgią, niektórzy książęta pomorscy zbliżyli się do Polski; książę słupski Bogusław V (1326-1373) poślubił córkę Kazimierza Wielkiego Elżbietę, a jego syn Kazimierz IV (1374-1377), zwany Kaźkiem, był nawet desygnowany na tron polski. Obok księstw istniało jeszcze biskupstwo kamieńskie, które było faktycznie niezależnym państwem biskupim, utworzonym w 1163 r. na ziemi koszalińsko-kołobrzeskiej. Przetrwało ono jako odrębny byt także po przeprowadzeniu reformacji; ostatni świecki biskup Ernest Bogusław von Croy piastował urząd w latach 1637-1648. Później księstwo weszło w skład Brandenburgii.
Mimo podziałów Pomorze Zachodnie rozwijało się gospodarczo. Szczecin, Kołobrzeg, Stargard i Strzałów (Stralsund) przystąpiły do Hanzy, szybko rosły obroty z Danią i Skanią. Zjawiskiem charakterystycznym była postępująca germanizacja, związana zarówno z wpływami kulturalnymi z południa i zachodu, jak też przybyciem licznych kolonistów na wieś, którzy wyparli i wchłonęli autochtoniczną ludność słowiańską. Do sprowadzenia Niemców przyczynili się szczególnie książęta szczecińscy Barnim I Dobry (1264-1278), który osadził na tronie biskupim w Kamieniu Turyńczyka Hermanna von Gleichen, oraz Barnim III Wielki (1344-1368), który przeniósł większość miast na prawa niemieckie i przekazał ogromne tereny pod kolonizację. Germanizacja nasiliła się także, gdy w 1534 r. sejm w Trzebiatowie uchwalił przyjęciepomorze 07 reformacji. Po raz ostatni Pomorze Zachodnie zostało zjednoczone pod berłem ostatniego przedstawiciela dynastii Gryfitów, Bogusława XIV (1625-1637). Po jego bezpotomnej śmierci, wojnie trzydziestoletniej i pokoju westfalskim zostało w 1653 r. wchłonięte przez Szwecję i Brandenburgię (której władca nosił tytuł księcia pomorskiego aż do 1918 r.). Część szwedzka - zwana Pomorzem Szwedzkim - objęła z początku Szczecin, Pomorze Przednie, Kamień, Goleniów oraz wyspy Rugię, Wolin i Uznam. Pozostała część przypadła Brandenburgii, która w 1701 r. włączyła ją do nowo powstałego Królestwa Prus. Z upływem czasu posiadłości szwedzkie przechodziły na rzecz Brandenburgii. W 1720 r. Brandenburczycy uzyskali od Szwedów Szczecin, który stał się stolicą nowej prowincji - Pomorza (Pommern). Objęcie przez Prusaków całego Pomorza Zachodniego nastąpiło jednak dopiero w 1815 r., gdy w wyniku postanowień kongresu wiedeńskiego przejęto ostatnie szwedzkie posiadłości - Wołogoszcz, Gryfię, Strzałów i Rugię.
Inaczej rozwinęła się sytuacja na Pomorzu Gdańskim, gdzie lokalna dynastia Sobiesławiców, wywodzących się od namiestnika Bolesława Krzywoustego, utrzymała silne związki z Krakowem, uznając w niektórych okresach jego zwierzchnictwo. Za jej najwybitniejszego przedstawiciela uważany jest Świętopełk II Wielki (1219-1266), który w 1227 r. ogłosił niezależność i przybrał tytuł księcia gdańskiego. Ostatnim z Sobiesławiców był Mściwoj II (1271-1295), po nim tron gdański obejmowali królowie polscy Przemysł II, Władysław Łokietek, Wacław II i Wacław III. W 1308 r. tereny te zostały z pomocą miejscowego rodu Święców, przeciwnych Łokietkowi, podbite przez Krzyżaków. Zakon przeprowadził intensywną kolonizację, rozwinął transport morski; miasta wstąpiły do Hanzy. Jednak z czasem pojawił się silny sprzeciw wobec rządów krzyżackich, którego efektem było utworzenie w 1440 r. Związku Pruskiego, ciążącego ku Polsce. W 1454 r., na wniosek rycerstwa i miast, Kazimierz Jagiellończyk wydał akt inkorporacyjny Prus i Pomorza Gdańskiego do Rzeczypospolitej. Powrót Pomorza Gdańskiego nastąpił jednak dopiero w 1466 r., po zakończeniu wojny trzynastoletniej i drugim pokoju toruńskim.
Od XV w. dzieje Pomorza biegły zatem dwoma torami. Mniejsza, wschodnia część z bogatym Gdańskiem stanowiła „okno na świat" Rzeczypospolitej. Kazimierz Jagiellończyk ustanowił tu województwo pomorskie z powiatami mirachowskim, tczewskim, nowskim, gdańskim, świeckim, tucholskim, człuchowskim, puckim, kościerzyńskim i skarszewskim. Istniały także dwa mniejsze województwa - malborskie i chełmińskie. Część zachodnia, całkiem już zgermanizowana, wchodziła natomiast stopniowo w skład Prus.
W 1772 r., wskutek I rozbioru, Prusy zdobyły Pomorze Gdańskie, a w 1793 r. - także Gdańsk i Toruń. Po dołączeniu dawnych posiadłości szwedzkich całe Pomorze znalazło się jedyny raz w swoich dziejach w jednym państwie. W 1818 r. rozległy region podzielono na dwie prowincje: Pomorze (Pommern) ze stolicą w Szczecinie i Prusy Zachodnie (Westpreussen) ze stolicą w Gdańsku. W skład pierwszej prowincji weszły rejencje szczecińska, strzałowska i koszalińska (później jeszcze pilska), natomiast druga dzieliła się tylko na dwie jednostki - rejencje gdańską i kwidzyńską. Ten stan rzeczy przetrwał z kolei do I wojny światowej, po której odrodzona Polska otrzymała w 1919 r. okrojone Pomorze Gdańskie. Sam Gdańsk znalazł się wówczas w nowo powołanym organizmie państwowym - Wolnym Mieście Gdańsk. Nowe rozstrzygnięcie utrzymało się jedynie przez okres międzywojenny, po którym najpierw Niemcy zdobyły cały region, a potem zmuszone były niemal całkowicie go opuścić, z wyjątkiem Pomorza Przedniego.
Najważniejszymi następstwami II wojny światowej były włączenie Pomorza Zachodniego i całego Powiśla do Polski oraz wysiedlenie ludności niemieckojęzycznej z regionu. Podkreśla się dziś, że wcale nie musieli to być etniczni Niemcy, ale tylko potomkowie autochtonicznych Pomorzan, zgermanizowanych w XVII i XVIII wieku. Zastąpili ich przesiedleńcy z Kresów, osadnicy z głębi Polski oraz Ukraińcy, wywiezieni z Karpat. Jedyną grupą, którą pozostawiono, byli luterańscy Kaszubi, zwani Słowińcami; ale, paradoksalnie, i oni zostali zmuszeni przez władze PRL do emigracji w latach 70. XX wieku.